Фото: REUTERS/AmmarAwad

-АНУ, Турк хоёр Сирийн асуудлыг зохицуулах тохиролцоонд хүрлээ-

Сирид Башар Асадын дэглэм унасны дараа тус орон задран бутрах аюулд ороод байна. Түүний  нутаг дэвсгэрт ойрхи дорнодын сөргөлдөөний  сөргөлдөөний гол тоглогчдыг төлөөлсөн  хэд хэдэн зэвсэгт бүлэглэл  үйл ажиллагаа явуулж байна. Тэд Сирийг нэгдмэл байлгаж чадах уу эсвэл тэнд иргэний дайны шинэ   шат эхлэх үү? Энэ нь өнөөдрийн гол асуулт болжээ.

Сирийн засаг одоо хэний гарт байна вэ?

• Өнөөдрийн байдлаар Сирийн нутаг дэвсгэрийн гол хүч нь исламын бүлэглэл «Хайят Тахрир аш-Шам» (ХТШ, террорист байгууллага гэж түүнийг нэлээд оронд хориглосон байгаа) болж байна. Бүлэглэлийн Дамаскт хийсэн довтолгоо Башар  Асадыг буулгаж Сирийн шилжилтийн засгийн газрыг байгуулахад хүргэлээ. ТүүнийгМухаммед аль-Башир толгойлохоор болсон. Тэр Идлиб мужид «Хайят Тахрир аш-Шам»-ын иргэний жигүүр болох Сирийн авралын  засгийн газрыг удирдаж байжээ.

• ХТШ өөрийн түүхээ «Аль-Каидагийн»  сирийн  тасгаас эхэлсэн ба бүлэглэл нь «Исламын улс» бүлэглэлийн дайчдаас бүрэлдэж байсан юм. Харин одоо ХТШ нь тэдгээр байгууллагуудтай эвлэшгүй гэж зарлаад Сирийн үндэсний цөөнхи болон шашины урсгалуудад  зөөлөн хандаж байхаа мэдэгдсэн.ХТШ  урт хугацааны турш туркийн армийн дэмжлэгтэй байлаа. ХТШ өмнөх террорист түүхэндээ эргэн орохгүй  тогтуун замаар явна гэсэн итгэл улс төрийн шинжээч дунд төрөхгүй байна.

• ХТШ  бүлэглэлийн ойрын холбоотон нь Сирийн үндэсний арми (СҮА) гэдэг мөн л Туркийн дэмждэг иргэний буюу төрийн харчуудын зэвсэгт бүлэглэл юм. Тэд өөрсдийн дайснаар Асадын засгийн газар ба Сирийн ардчилсан хүчний гэх  курдуудыг  мөн исламын террористуудыг нэрлэсэн байгаа. СҮА, ХТШ хоёр Сирийн хойд, өмнөд, төвийн нутгийн хүн ам шигүү нутгуудыг Дамаскийг оруулан хяналтдаа  байлгадаг.

• СҮА-иас гадна  бас нэг иргэний  бие даасан Сирийн чөлөөт арми (СЧА) гэсэн бас нэг зэвсэгт бүлэглэл байгаа ба түүнийгАНУ ба барууны орнууд дэмждэг. СЧА өөрийн довтолгоог өмнөд нутгаас Дамаск руу эхлүүлсэн  тэр бүлэглэл нь Иорданы хилийн дагуух Сирийн өмнөд нутгийг хяналтдаа авсан байгаа.

Курдүүд ба тэдний бүлэглэлүүд

• Сирийн төв захиргаа нь ХТШ бусад иргэний зэвсэгтзэвсэгт бүлэглэлийн мэдэлд орсноор  дайн дууссангүй. Зүүн хойд хэсгийг курдын өөрийгөө хамгаалах отрядуудаас бүрэлдсэн америкийн дэмжлэгтэй Сирийн ардчилсан хүчин САХ хянаж  байна. Асадын захиргааны үеэр курдүүд өөрийн автономыг Сирийн бүтэцэд Рожава нэртэйгээр байгуулсан нь хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй юм. Тэд исламын террористуудтай  идэвхитэй тэмцэж иржээ.

• САХ-ний эсрэг Турк, СҮА-ийн  босогчид  байгаа. Анкара  сирийн курдуудыг  Туркт  террорист гэж зарласан Курдистаны Ажилчны намыг дэмжлээ гэж буруутгадаг. Асадын засаг унасны дараа СҮА-ийн дайчид курдүүдийн эсрэг  хурдтайгаар зэвсгээ эргүүлэн тэдний байрлалд довтолж эхэлсэн  ба Сирийн зүүн хойд нутгийн курдуудын нийслэл болж байгаа томоохон Манбиж хотыг эзлэв.

• Курдуудын эзэлдэг нутаг дэвсгэр өргөн хэмжээтэй  дайны  талбар болох өндөр магадлалтай байна. Курдууд Асадад хөнгөн  чанарын  бие даасан байдлыг үзүүлж  автоном болон Сирийн нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хадгалахын төлөө байв. Харин одоо Туркийн нөлөө тэднийг хэт даваргантусгаар тогтнох бие даасан байдлыг үүсгэх шаардлага тавихад хүргэж магадгүй болж байна.

Израиль юу  хүснэ вэ

• Асадын зайлсан нь  Израилийг Голаны өндөрлөгт идэвхижүүлэв. Энэ уулархаг нутаг дэвсгэр Дамаскийн хувьд ч Тель-Авивын хувьд ч  стратегийн чухал ач холбогдолтой бөгөөд түүнийг 1967 оноос хойш Израилийн цэрэг эзлэн хянаж байна. Одоо ЦАХАЛ улам цаашлан цэрэггүй бүс байх ёстойбуферын  бүсийг эзлээд байна.

• Израиль  Голаны өндөрлөгийг  аюулгүй байдал нэсэн нэрээр барьж байх сонирхолтой. Энэ бүсийг хянаж байх нь Сирийн төв засгийн  зүгээс  Израильд аюул гаргана гэдгээсээ илүүтэй Иран болон түүний мэдлийн  бүлэглэлийн  аюулыг холдуулсан хэрэг болж байгаа юм. Нэн түрүүнд Тегеран Сирийг  Ливан дахь  өөрийн холбоотон «Хезболлыг» дэмжих коридор гэж үзэж байсан. Энэ коридорыг  байгуулахад нь Израиль хамгийн түрүүнд саад тавих сонирхолтой.

• Сирийн шинэ засаг ч Израильд итгэл төрүүлэхгүй байгаа юм. Дамаскт  үйл ажиллаагаа явуулах  бүлэглэлүүдийн исламын  түүх нь Тель-Авивын нервыг хөдөлгөн Израиль  буферын бүсээс гадна  Сирийн цэргийн хүчин чадлын дэд бүтцийг устгахад хүргэлээ. Тэр нь түүнд  Сирийн төвийг баригч хүчинтэй  харилцаа тогтоох нөхцөлд  Израилийн байр суурийг бэхжүүлж өглөө. Хэрэв  Израиль Дамаскийн зүгээс  аюулыг олж  харвал   цэргийн ажиллагаа явуулах магадлал бий. Голаны өндөрлөгөөс Сирийн нийслэл хүртэлх зам одоо нээлттэй болсон.

Сири задрана гэж үзэх үү

• Сирийн засаг солигдолд  буцашгүй  үр дүнд хүргэх эсэх нь шинэ засгийн газраас хамаарна. Одоо түүнд Асадын үеийнх шиг төвлөрүүлсэн төрийн хүрээлэнгүүд алга. Түүнийг солин гарч ирсэн бүлэглэлүүд үндэсний болон шашины  асуудлаар  зөрөлдөөнтэй. Түүний энэ үед хойш тавьсан ч  шинэ засаг бэхжээд ирэх үедээ өмнөх  зөрөлдөөн сөргөлдөөнөөсанах л болно.

• Засаг авсан  бүлэглэлүүд дэх  Туркийн нөлөө нь  хагарал гарган  байдлыг хүндрүүлэх хүчин зүйл болж магадгүй. Анкарагийн дэмжлэг шилжилтийн засгийн газрыг Дамаскт авчрав. Гэхдээ Сирийн хэрэг явдалд Туркийн оролцоог үл хүсэх хүчинд тэр нь зөвшилцөл болж чадаагүй.

• Хэрэв  Сирийн ихэнх нутагт  Туркийн нөлөөний эсрэг хангалттай  тооны хүмүүс зогсож байгаа гэхэд харин Сирийн хойд нутагт тэр чигтээ Анкара гийн засаг тогтлоо. Эрх баригч бүлэглэлийнхний дунд  эвлэрэл байхгүй бол тэр нь Туркт нефть ихтэй  Идлиб мужийг  нэгтгэхэд өдөөх магадлалтай. Бас энэ нутагт Анкаратай тэмцэлдэж байгаа курдуудын нутагт ойрхон.

• Шинэ засгийн мөрдөж мөшгөхгүй  гэсэн амлалт нь одоогоор Сирийн  хүчний тэнцэрийг барьж байгаа.  Хэрэв тэр амлалт биелэхгүй бол  тус орны баруун нутгийн алавитуудын  Асадын талынхныг босгож болох юм. Тэдэнд шинэ дэглэм байдлыг  хүндрүүлсэн гэж хэлэх  ёс зүйн эрхийг өгнө. Хэрэв алавитуудыг шинэ засгийн бүтэцэд хамруулахгүй  хаях юм бол бас нэг  эсэргүүцлийн голомт гарч ирнэ Гэхдээ тэгш эрхийн энэ зарчмыг  зөвхөн ганцхан удаа л ашиглаж болох юм.

• Сирийн дотоодын байдалд Турк, Ливанаас дуудаж байгаа  эх орондоо эргэн ирсэн дүрвэгчид  тодорхой нөлөөг үзүүлнэ. Орогнол олгохоос татгалзаж байгаа  Европт гарсан дүрвэгчид эргэн ирэх нь бас л нөлөөтэй. Тэд болж буй хэрэг явдалд оролцохыг шаардахад  шинэ засаг тэдэнд тийм боломжийг олгох ёстой болно. Дүрвэгчдийн ихэнх өөрсдөө  исламын бүлэглэлийг засагт суулгаад байхад  тэр болгон нааштай хандахгүй нь  ойлгомжтой.

М.ЦОГТ