“Аймгийн чинь төсвийг гуравны нэг дахин өсгөж 110 тэрбум төгрөг тушаадаг байя. Орон нутгийн хөгжлийн төслүүдэд 4 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийе” гээд урьдчилсан ТЭЗҮ үзүүлээд байхад даргатайгаа нийлж “зодож хөөгөөд” байдаг гайхамшигтай өндөр ашигтай мөртлөө галзуу тэмцэгчидтэй учирсан нэг төсөл байна. Энэ бол Халзанбүрэгтэй. Тэнд юу байгаа юм бол?

Гарчигт дурдсаг “ЧАМ” гэдэг нь “чухал ашигт малтмал”-ын товчилсон нэр. Дэлхий нийтээрээ газрын ховор элементийн төлөө өрсөлдөж байна. Өнгөрсөн хавар буюу 2025 оны 4 дүгээр сарын 4-нд манай урд хөрш АНУ-ын тарифын бодлогын эсрэг Dysprosium элементийн экспорт дээр хатуу хориг тавьсан. Энэ бодлогоо ойрын 5-10 жилд үргэлжлүүлэх төлөвтэй байна. Өнгөрсөн сард Д.Трампын БНХАУ-д хийсэн айлчлалын “түүхэн” гэхэд хэцүүхэн үр дүн болон энэ намар Ши Жиньпиний АНУ-д хийх айлчлалаар одоогийн харилцан хоригууд зөөлрөх магадлал тун бага байгаа зэргийг гүнзгийрүүлэн өгүүлэхээ түр хойш тавья.

Ямар ч байсан манай Халзан бүрэгтэйд 3.1 сая тонн газрын ховор, хүнд, хөнгөн элементийн нөөцийн 40 хувь нь Халзанбүрэгтэйн ордод ногддог. Онолын үнэ цэнэ нь 100 тэрбум ам.доллар юм гэнэлээ. Энэ бол өндөр эрэлттэй, бага оврын түүхий эд бөгөөд 2035 он хүртэл эрэлт нь одоогийнхоос 50 хувиар өсөх шинэ төрлийн экспортлогч болох орон зайд “гол тоглогч” болох бүрэн боломжтой.

Өнөөдрийг хүртэл бид салхин турбинд 2 тонн орчим соронз шаардлагатай, Цахилгаан автомашин (EV) нь 1-2 кг соронз агуулдаг. Манай Халзанбүрэгтэйд байгаа диспрози, терби зэрэг хүнд газрын ховор элемент нь сөнөөгч онгоцны хөдөлгүүр, радар, мэдрэгч, чиглүүлэнч, чичиргээ дарагч, шөнийн дуран зэрэг дандаа дайнтай холбоотой нарийн хэрэглээнд ашигладаг юм байна гэж л мэддэг болоод байгаа юм. Тэр тусмаа “Дайн үргэлжлээд л байвал манай газрын ховор элементүүд үнэд орно, тэр тусмаа Америк, Хятад хоёрын муудалцаад байгаа цахилгаан машин хийхэд ордог диспрози гэдэг нь лав Халзанбүрэгтэйд бий дээ гэж мэддэг болсон.

Тийм ээ. Одоо эцсийн ТЭЗҮ-г нь хийж буй бөгөөд өнөөдрийн байдлаар эдийн засгийн өндөр ач холбогдолтой 4 чухал элемент бол баттай мэдэгдээд байгаагийн нэг нь диспрози (Dy). Цахилгаан тээврийн хэрэгслийн моторын соронзод түгээмэл ашигладаг. Харин неодим (Nd) гэдэг нь цахилгаан хөдөлгүүр, салхин турбин хийхэд ордог, өндөр бат бэх чанартай, тогтмол соронзны гол бүрэлдэхүүн юм гэнэ. Празодим (Pr) нь газрын ховор соронз болон өндөр үзүүлэлттэй бат бэх металлын үйлдвэрлэлд ашигладаг. Дээр дурдсан терби (Tb) нь өнгөт зурагт, эрчим хүчний хэмнэлттэй флюресцент чийдэн зэргийг хийхэд ордог юм байна.

Монголын Халзанбүрэгтэйн ордод байгаа хүнд газрын ховор элемент диспрози, терби хоёрын нөөц нь нь АНУ-ын Маунтан Пасс, Австралийн Маунт Уэлдийн нөөцийг хол хаях өндөөр агууламжтай, хөнгөн газрын ховор элементийн агуулга нь дээрх хоёр ордынхтой эн тэнцүү. Мөн эдгээр шинэ төрлийн түүхий эдээс гадна мэдээж бас 85 мянган тонн нүүрстэй, 2 сая гаруй тонн зэстэй, мөн хоёр сая гаруй тонн урантай.

Төслийн эдийн засгийн өгөөж нь жилд АМНАТ 264.6 тэрбум, ААНОАТ 289.7 тэрбум, 600 гаруй ажлын байр бий болгож цалинд 60 тэрбум, НДШ болон бусад төлбөр шимтгэлээр 20.8 тэрбум төгрөг гэхчлэн жилийн борлуулалт 2.6 их наяд, хөрөнгө оруулалты 5.7 их наяд төгрөг төвлөрүүлэхээр танилцуулж байна. Төсөл 10 жилийн хугацаанд үргэлжлэх бөгөөд нөөц нэмэгдсэнээр 25 жил үргэлжилж буй бөгөөд одоогоор нөөц нэмэх хайгуул судалгааны ажил нь удаашралтай байгаа юм.

Өнгөрсөн долоо хоногт Засгийн газрын ээлжит хуралдаанаар Халзанбүрэгтэйн орд газрын геологи хайгуулын ажлыг гүйцээх, хөрөнгө оруулалт хийж буй компанийн ажлыг үргэлжлүүлэх асуудлыг Засгийн газар ярилцаж шийднэ гэж зарласан.

Гэтэл Ховд аймгийн Мянгад сумын удирдлагууд нь иргэдтэйгээ нийлж байгаад хавчиж хөөгөөд ажил хийлгэсэнгүй. Орон нутгийн удирдлагуудын зөвшөөрөлтэй тайван жагсаал 3 удаа, эмх замбараагүй байдал 2 удаа, зөвшөөрөлгүй эмх замбараагүй байдлыг 20 удаа зохион байгуулж эсэргүүцээд хөрөнгө оруулагчдын болон ажилчдын эрүүл мэнд, эд хөрөнгөд халдсан байдал албан ёсоор бүртгэгдээд байна.

Тиймээс Засгийн газар үнэхээр энэ төслийн ажлыг гүйцээхээр шийдвэрлэсэн бол юуны өмнө шинжлэх ухааны үндэслэлгүйгээр тухайн төслийн талаар үндэслэлгүй мэдээлэл тарааж, олон нийтийг эмх замбараагүй байдалд татан оролцуулж зохион байгуулаад буй нөхцөл байдлыг Тагнуулын Ерөнхий газар, хуулийн байгууллагуудтай хамтран таслан зогсоох, мөн тухайн орон нутгийн удирдлагуудад төсөл хэрэгжүүлэгч байгуулагчтай зөвшилцөн хайгуул судалгааны ажлыг дуусгах, эдгээрийг эсэргүүцэх нь эдийн засгийн аюулгүй байдалд заналхийлсэн хэрэг болно гэдгийг хатуу анхааруулж олон нийтийн эрх ашгийн төлөө үр дүнд хүрэх шаардлагатай байна.

Эцэст нь дахин хэлэхэд, Дэлхийн эдийн засаг Монголын ЧАМ-аар дутаж байна. Мянгадууд маань Монголын нэгээхэн эд эс мөн л юм бол нийтийн эрх ашгийг хүндэтгэж, төрийн хуульд захирагдан ажиллах ёстой. Ховд аймгийн Засаг дарга, Мянгад сумын Засаг дарга нар ч Засгийн газрын үүрэг чиглэлийн дагуу ажиллаж улс орныхоо эдийн засгийн хөгжлийг аврах ачааны тэнгээс үүрэлцэж түүх бүтээнэ гэдэгт итгэж байна.

У.Оргилмаа /baabar.mn/